ناسا در نظر دارد تا در سال آینده 2011 میلادی طی یک برنامه منظم و مفصل منظومه شمسی را به همه علاقمندان معرفی کند. این برنامه تحت عنوان " سال منظومه شمسی"، برنامه های زیادی را در بر میگیرد که شامل رویداد های نجومی و مأموریت های فضایی بدور سیارات و اقمار منظومه شمسی می باشد. البته یک سال زمینی برای پوشش تمام حوادث و اتفاقات نجومی و فضایی کافی نیست، ولی برگزار کنندگان تصمیم دارند تا یک سال مریخی را که یک و نیم برابر یک سال زمینی است برای این پروگرام مفصل اختصاص دهند.

برنامه " سال منظومه شمسی" فرصت خوبی برای گروه های نجومی حرفه ی و آماتور است تا بتوانند خورشید و سیارات و همه فعالیت های فضایی را برای علاقمندان با تفصیل معرفی کنند.

به گفته رئیس بخش علوم سیاره ی ناسا " در جریان سال منظومه شمسی شمار پرواز های فضایی و پرواز سفینه های بدون سرنشین از کنار سیارات و اقمار آنها در ارتفاع کم سه برابر میشود. به گفته او تاریخ مطالعات و فعالیت های فضایی تا کنون شاهد چنین برنامه ی نبوده است. بناء تاریخ این مدت زمان را که از اکتوبر 2010 آغاز و تا اگست 2012 ادامه می یابد، بخاطر می سپارد.

در ادامه فهرستی از فعالیت ها و مأموریت های فضایی را می بینید که در سال منظومه شمسی انجام میشود. سال منظومه شمسی رویداد های خاصی را بصورت زنده و یا در مناسبت های خاص برگزار میکند تا انجمن ها و تشکل های نجومی را در پیشبرد این برنامه ها کمک کند.

به گفته برگزار کنندگان، یکی از جالبترین برنامه ها 365روز پادکست اخترشناسی است که حد اقل تا آخر سال 2011 ادامه می یابد. خوانندگان Universe Today میتوانند در تهیه پادکست ها در این برنامه کمک کنند. به گفته مدیر این بخش، پادکست کردن کاری آسان و جالب است و شما از این طریق میتوانید دانش و تجربیات و علاقمندی خود را به نجوم و فضا با دیگران شریک سازید. دوستانی که علاقمند پادکست کردن هستند، میتوانند اطلاعات کافی را از طریق سایت تقویم فعالیت های نجومی سال 2011 دریافت کنند. اما برای دریافت اطلاعات و ثبت نام میتوانید بصورت مستقیم با مدیر این بخش تماس بگیرید.

همه علاقمندان بخصوص گروه های نجومی که خواهان برگزاری کلاس های نجومی اند میتوانند اطلاعات لازم برای اساتید، فوق برنامه بعد از درس برای شاگردان مدارس یا برنامه های خاص باشگاه های نجومی را از اینجا دریافت کنند.

مثلا همین اکنون فعالیت ها در ماه دسمبر و ژانویه به فعالیت های تحقیقاتی سیاره ما متمرکز می باشد. در چهارچوب فعالیت ها در این بخش شما پروژه های جالبی را در مورد یک سیاره و چگونگی تحقیق آن سیاره بدست می آورید.

نکته جالبتر دیگر این است که میتوانید در این بخش اطلاعات لازم را در مورد ماه گرفتگی کامل 21 دسمبر 2010 و رویت ماه برای شناخت و آشنایی با مراحل یا فاز ماه طی یک ماه کامل بدست بیارید.

همچنین میتوانید تصاویر، کار های هنری، موسیقی و یا تجربیات خویش را در مورد سال منظومه شمسی در این بخش با دیگران شریک سازید.



این تصویر هنری حرکت خورشید را از محل یادبود کارل سگان در یک زمان خاص هر ماه طی یک سال گردش در آسمان مریخ نشان میدهد. عکس از دنیس مامانا.

طی سال 2010 شاهد یک سلسله فعالیت ها بودیم، به گونه مثال پرواز سفینه فضایی برخورد ژرف و اپوکسی در ارتفاع کم از کنار دنباله دار هارتلی 2، پرتاب سفینه فضایی O/OREOS ناسا برای (قرار دادن موجودات زنده در معرض فشار های مداری) در نومبر 2010 که هدف آن " دوام و مقاومت حیات در فضا" بود. این سفینه کوچک مکعب شکل فقط 5.5 کیلو وزن داشت. در آینده اطلاعات زیادی را در مورد این مأموریت خواهید شنید.

سفینه بادبان کوچک ناسا (NASA NanoSail-D) نیز توسط موشک نامبرده به فضا پرتاب و اکنون از موشک جدا شده، ولی هنوز بادبان های خود را در برابر نور خورشید باز نکرده. به محض دریافت اطلاعات در مورد این مأموریت با شما عزیزان در میان میگذاریم.

در ادامه یک سلسله مأموریت های فضایی برجسته در سال منظومه شمسی حضور شما معرفی میشوند:

رویارویی سفینه فضایی ستاردست NExT با دنباله دار تمپل در 14 فبروری 2011.

ورود سفینه فضایی مسنجر به یک مدار جدید بدور سیاره عطارد در 18 مارچ 2011.

سفینه فضایی طلوع (Dawn) طی یک مأموریت بین سالهای 2011 تا 2012 در ماه می به سیارک وستا نزدیک میشود. در ضمن با سیاره کوتوله یا کوچک سرس هم در سال 2015 ملاقات میکند.

سفینه فضایی جونو هم در ماه اگست 2011 به مقصد مشتری زمین را ترک میکند. این سفینه قصد دارد تا ترکیب یا ساختار، میدان جاذبه، میدان مغناطیسی و مگنتوسفیر (کره مغناطیسی) قطبی غول منظومه شمسی را مطالعه کند.

سفینه فضایی GRAIL یا آزامایشگاه بهبود گرانش و هسته درونی ناسا با هدف نقشه برداری از ماه در ماه سپتمبر 2011 به سوی این قمر زیبای زمین پرتاب میشود.

کنجکاوی یا آزمایشگاه علمی مریخ هم در ماه نومبر 2011 با هدف فرود بر سطح مریخ به سوی این سیاره پرتاب میشود. این روبوت اکتشافی به اندازه یک موتر (ماشین) است و هدف آن زیر و رو کردن مریخ با هدف جستجوی شرایط مناسب حیات و دیگر فعالیت ها به سطح مریخ فرود می آید. قرار است این آزمایشگاه روبوتیک در ماه اگست 2012 در سیاره سرخ فرود آید.

مراحل گرفتگي در تهران:
   آغاز: ساعت 11 و 21 دقيقه
   حداكثر: ساعت 12 و 51 دقيقه
   پايان: ساعت 14 و 15 دقيقه
  در تهران، ماه حداكثر 39 درصد از قرص خورشيد را مي‌پوشاند. زمان‌هاي ياد شده و حداكثر ميزان گرفتگي در ساير نقاط ايران با تهران متفاوت است. اين مقدار از حداقل 9 درصد در جنوب شرقي تا حداكثر53 درصد در شمال غربي ‌كشور متغير است.

خورشیدگرفتگی جزئی

هرگاه خورشیدگرفتگی اتفاق می‌افتد، در مکان‌هایی از سطح کرهٔ زمین که از خط واصل مرکز خورشید و مرکز کرهٔ ماه دور هستند، امکان رؤیت گرفت کلی یا گرفت حلقوی وجود ندارد. در چنین نقاطی - که شامل مساحت بیشتری از زمین می‌شود - دو قرص خورشید و ماه هم‌مرکز دیده نمی‌شوند و در نتیجه روی تاریک ماه، تنها قسمتی از قرص خورشید را می‌پوشاند که به این حالت گرفت جزئی گفته می‌شود.درنظر داشته باشید برای مشاهده کسوف از پالایه ( فیلتر ) مخصوص استفاده کنید.

سطح آرام و صاف دریا را تصور کنید که ناگهان زیردریایی عظیمی از اعماق آب سربرآورد و آن را بشکافد. اتفاق مشابهی نیز در سطح مشتری به وقوع پیوسته و ستونی پرتلاطم در ناحیه استوای جنوبی مشتری، مسیر خود را به جو فوقانی این سیاره باز کرده تا ظهور دوباره کمربند گمشده مشتری را نوید دهد. در این تصویر، قمر گانیمید و سایه آن روی مشتری نیز مشخص است. 

سیاره مشتری به نوارهای رنگی موازی سطح آن مشهور است. نوارهای تیره‌رنگ که کمربند نامیده می‌شوند، دمای بالاتری دارند و مربوط به جو داخلی مشتری هستند؛ درحالی‌که نوارهای روشن که ناحیه خوانده می‌شوند، ابرهای بسیار مرتفعی هستند که به خاطر فاصله زیاد از مشتری، دمایشان پایین است.

طی چهارصدسالی که از نخستین رصد سیاره مشتری با تلسکوپ (توسط گالیله) می‌گذرد، تغییر فاحشی در ترتیب این کمربندها و ناحیه‌ها اتفاق نیفتاده بود؛ اما در اردیبهشت امسال بود که کمربند استوای جنوبی مشتری ناگهان ناپدید شد! برخی کارشناسان حدس زدند ابرهای مرتفع سرد، این کمربند را پوشانده‌اند و پس از مدتی، دوباره از مقابل آن کنار می‌روند.

نخستین نشانه‌های بازگشت کمربند گمشده هفته گذشته آشکار شد، وقتی منجمان توانستند با تلسکوپ‌های بزرگ، لکه‌ای کوچک را در منطقه کمربند استوای جنوبی تشخیص دهند. پس از گذشت 5 روز، این لکه به قدری بزرگ شد که حتی با تلسکوپ‌های کوچک آماتوری نیز می‌توان آن را تشخیص داد. حال باید منتظر ماند و دید کمربند گمشده چه‌وقت به حالت قبلی خود باز خواهد گشت.

یونس بخشی

همه میدانیم که ابرنواختر شدن  بدترین نوع مرگ در زمانی که ستاره ها به پایان عمرشان میرسند بشمار میرود، اما 95 درصد ستاره ها زندگی شان را به آرامی پایان می بخشند. یعنی نخست بصورت یک غول سرخ بزرگ میشوند و بعد لایه های بیرونی خود را بصورت سحابی سیاره ی از دست میدهند و در نهایت هسته آن به یک ستاره کوچک تبدیل میشود که بنام کوتوله سفید یاد میشود. این گونه سرنوشت در انتظار خورشید ما نیز می باشد و زمانی میرسد که لایه های بیرونی خورشید تا سیاره مریخ بزرگ میشود. تا آن زمان سیاره عطارد، زهره و زمین در دل خورشید فرو میروند. ولی پرسش اساسی این است که بر سر دیگر سیارات منظومه شمسی چی می آید؟


بر اساس گفته اکثر دانشمندان قبل از رسیدن خورشید به مرحله غول سرخ، حتی قبل از اینکه زمین را ببلعد، سیارات درونی دیگر مکانی برای زندگی نیست و  منطقه حیات (مکان فعلی زمین در منظومه شمسی) تا سیارات بیرونی عقب نشینی میکند و اقمار مشتری که امروزه یخ زده اند، به سر زمین گرم با سواحل مناسب بدل میشوند. اما نباید فراموش کرد که این گونه وضعیت معمولأ فقط برای سیاراتی در نظر گرفته شده که مدار شان تغییر نکند. وقتی ستاره به مرحله از دست دادن جرم خود میرسد، مدار آن نیز تغییر میکند و سیارات نزدیک به آن هم به علت چگالی رو به افزایش گاز های آزاد شده کشش گرانشی شدیدی را حس میکنند. سیارات دور یا بیرونی سالم باقی می ماند، اما دارای مدار های می شوند که به تدریج بزرگ میشود، زیرا جرم زیادی در داخل مدار آنها پخش میشود. سیارات در مدار های مختلف ترکیبی از این اثر ها را به روش های مختلف حس خواهند نمود که در نتیجه بدون ارتباط به دیگر سیارات مدار شان تغییر میکند.

این تکان های عمومی در میان سیارات باعث میشود تا منظومه شمسی ما یکبار دیگر جوان شود و درست مانند روزهای نخست منظومه شمسی، که سیارات به بیرون مهاجرت میکردند و اثر متقابل میان شان زیاد بود. رویارویی بسیار نزدیک میتواند باعث برخورد دو سیاره با هم شود، بعضی شان به بیرون از منظومه پرتاب شوند، در مدار های بسیار کشیده قرار گیرند و یا بدتر از آن به درون خود ستاره مادر سقوط کنند. آیا میتوان شواهدی از این سیارات را بدست آورد؟
بر اساس یک تحقیق تازه، به علت انتقال گرما در یک کوتوله سفید، عناصر سنگین با سرعت به لایه های زیرین ستاره سقوط نموده و هیچ نشانه ای جز از هیدروژن و هیلیوم در طیف این ستاره ها دیده نمی شود. بنابرین، اگر عناصر سنگین در طیف یک کوتوله سفید دیده شود، به معنی این است که یا در فضای بین ستاره ی وجود داشته و یا هم از موادی پخش میشود که در فضای بین ستاره ی قرار دارد. نویسنده این تحقیق دو نمونه از کوتوله های سفید با اتموسفر را می آورد که اتموسفر آنها آلوده شده: کوتوله وان مانین 2 (van Maanen 2) و کوتوله سفید G29-38. طیف هر دو کوتوله خطوط جذبی شدیدی را به علت موجودیت کلسیم نشان میدهد، در حالیکه کوتوله G29-38 در اطراف خود یک صفحه از گرد و غبار نیز دارد.



آیا این صفحه گرد و غبار بقایای یک سیاره است؟ بطور قطعی نمی توان گفت. مواد میتواند اجرام بزرگتری مانند سیارک ها و یا دانه های بسیار ریز و  کوچک گرد باشند که در اثر فشار تابشی ستاره بخصوص در دوره عمر رشته اصلی آن به فضا پخش شده. مدار سیارک ها هم مانند سیارات آشفته می باشد و هر گونه نزدیکی به ستاره مادر میتواند باعث از هم گسیختگی سیارک ها و کشندگی خود ستاره نیز گردد، ولو در مدار های بسیار کوچک هم قرار داشته باشند. پخش شدن این مواد میتواند نشانه ی از وجود مکانی شبیه ابر اورت در منظومه شمسی ما باشد. گاهی پیش بینی میشود که یک سیاره بسیار شبیه به مشتری میتواند مدار خود را هزار بار بزرگتر کند که در نتیجه خیلی از اجرام به سوی ستاره کشانیده میشوند.


تعیین منبع این گونه مواد در اطراف یک کوتوله سفید باز همان روش طیف سنجی می باشد. با اینکه سیارک ها و شهاب سنگ ها میتوانند تا حد زیادی در آلودگی فضای اطراف یک کوتوله سفید سهم داشته باشند، اما قوت خطوط طیفی میتواند یک شاخص غیر مستقیم نرخ میزان جذب مواد باشد و کمی تقویت بیشتر خطوط طیفی میتواند برای تعیین مواد باقیمانده از یک سیاره هم بکار رود.  در ضمن میزان مواد مختلف میتواند به اخترشناسان کمک کند تا بفهمند که یک سیاره در کدام فاصله از ستاره مادر تشکیل شده بود. هرچند اخترشناسان امروزه تعداد زیادی از سیارات گازی را در مدار های بسیار نزدیک بدور ستاره های دیگر کشف نموده اند، ولی گمان میرود که این سیارات در فاصله های بسیار دور؛ جائیکه دمای گاز امکان تراکم شدن به گاز ها را میدهد، شکل گرفته اند. اجرامی که در فاصله های نزدیکتر شکل گرفته اند، حتمأ سیارات سنگی اند و اگر قبل از مرگ ستاره مادر نابود نشده باشد، سهم این گونه سیارات در طیف بیشتر به سوی عناصری سنگین انتقال می کند.



با پرتاب تلسکوپ فضایی اسپیتزر نشانه های از تعامل صفحه گرد و غبار در اطراف کوتوله های سفید زیادی کشف گردید و پیشرفت در روش جذب طیفی نشان داد که فضای اطراف یک تعداد از این ستاره ها پر از مواد مختلف است. با پیشرفت روش طیف سنجی برای تعیین ماهیت مواد اطراف ستاره های رشته اصلی و کوتوله های سفید میتواند مراحل مختلف تکامل سیاره ی را کشف تعیین نمود.

یونس بخشی

سایت انترنتی برخورد با زمین

بر اساس پیش بینی ها قرار است یک سیارک با قطر 20 کیلومتر با زمین برخورد کند. شما چه کار میکنید
الف: فرار میکنید.

 ب. به بروس ویلیس هنرپیشه هالیوود زنگ میزنید تا بار دیگر مانند فلم آرماگدون 1998 با تیم خود به سوی این سیارک برود و با بمب آن را تکه تکه کند.

 ت. یا هیچ کاری نمیکنید، زیرا سیارک به یک نقطه دور از محل زندگی شما برخورد می کند و شما هیچ صدمه نمی بینید.

 تنها کاری که باید بکنید، این است که پارامتر یا مشخصات سیارک را به سایت جدید "برخورد با زمین" وارد کنید تا همه اطلاعات نظیر اندازه حفره ایجاد شده توسط این سیارک را بدست بیارید و یا بفهمید که چقدر باید دور بروید تا سیارک بر شما صدمه نرساند (و اگر امکان نداشته باشد) میتوانید بلندی موج سونامی و تمامی جزئیات عواقب این حادثه ویران کننده را بدست بیارید.

سایت برخورد با زمین اولأ در سال 2002 و بخاطر استفاده ناسا و امنیت داخلی امریکا ایجاد شده بود. نسخه جدید این سایت که در همکاری با دانشگاه پوردو و کالج سلطنتی لندن ایجاد شده برای استفاده همگانی بوده و میتواند جزئیات بیشتری را در مورد برخورد یک سیارک برای شما ارائه دهد. به رغم امکانات تفریحی و سرگرمی اهمیت آموزشی این سایت به مراتب بالا بوده و شما میتوانید بفهمید که اگر یک سیارک با زمین برخورد کند، چه با خشکی یا آب میزان خسارت آن چقدر خواهد بود.
با وارد نمودن مشخصات جغرافیایی و دیگر اطلاعات به این سایت همین اکنون میزان خسارات برخورد یک سیارک را محاسبه کنید.

این دنباله‌دار، شبیه دَمبلی از یخ بسیار کثیف است که به دلیل نزدیکی به خورشید و افزایش حرارت، توده‌های متعددی از گردوخاک و یخ آب از ابتدا و انتهای آن به فضا فوران کرده است. 

در مقابل، بخش میانی هسته دنباله‌دار بسیار هموار است و نه‌تنها فوران‌های جت گردوخاک از آن اتفاق نیفتاده، که به نظر می‌رسد با لایه‌ای نرم از گردوخاک پوشیده شده است.

جالب اینجاست که در مرز روشنایی و تاریکی، الگوی متفاوتی از فوران‌های گردوغبار دیده می‌شود.

هسته دنباله‌دارها، تاریک‌ترین اجسامی هستند که در منظومه شمسی دیده می‌شوند و آن‌چه در آسمان یا از پشت تلسکوپ دیده می‌شود، توده چندصدهزارکیلومتری گاز و گردوغباری است که در اطراف هسته پخش شده و با بازتاب نور خورشید به روشنی زیادی دیده می‌شوند. به همین دلیل، هیچ روشی جز ملاقات نزدیک فضاپیماها برای تهیه چنین تصاویری وجود ندارد. 

پنج سال پیش فضاپیمای دیپ‌ایمپکت با کوباندن جسمی به هسته دنباله‌دار تمپل1 توانست آتش‌بازی قابل‌توجهی به راه بیاندازد و تصاویر جالبی را به زمین ارسال کند.